بررسی کسب و کار حلال در فضای مجازی در گفتگو با حجت الاسلام والمسلمین رضایی

بررسی کسب و کار حلال در فضای مجازی در گفتگو با حجت الاسلام والمسلمین رضایی

یکی از موضوعاتی که کمتر بدان توجه شده، انطباق معاملات فضای مجازی با اصول و مبانی فقهی و شرعی است. همانطور که کسب رزق و روزی حلال در فضای حقیقی دارای اهمیت است، بدست آوردن رزق و روزی حلال در فضای مجازی به علت پیچیدگی های فضای مجازی به مراتب دارای اهمیت بیشتری است. با توجه به این موضوعات سایت ایران هشدار مصاحبه ای با حجت الاسلام و المسلمین جناب آقای محمد رضایی از مدرسین و پژوهشگران حوزه ترتیب داده است که در ادامه متن این مصاحبه به اطلاع خوانندگان گرامی سایت رسانده می شود:یکی از موضوعاتی که کمتر بدان توجه شده، انطباق معاملات فضای مجازی با اصول و مبانی فقهی و شرعی است. همانطور که کسب رزق و روزی حلال در فضای حقیقی دارای اهمیت است، بدست آوردن رزق و روزی حلال در فضای مجازی به علت پیچیدگی های فضای مجازی به مراتب دارای اهمیت بیشتری است.


ایران هشدار: لطفاً توضیحاتی راجع به اهمیت کسب و کار حلال در فضای مجازی ارائه کنید؟
در زمینه اهمیت کسب و کار احادیث معروف و مشهوری داریم، معصوم می فرماید کاسب حبیب خداست و یا اینکه عبادت ده جزء دارد و نه جزء آن کسب حلال است. در رابطه با اینکه انسان برای مخارج زندگی خود و افراد تحت تکفلش تلاش بکند، این تلاش پسندیده و مورد نکوهش اسلام است. در روایات وارد شده است، کسی که تلاش می کند برای کسب روزی حلال مثل مجاهدی است که در جبهه مشغول جهاد است. کنار این موارد انسان در روایات از کسب های حرام به شدت نهی شده است. کسب حرام جدا از عواقبی که دارد انسان را از معنویت باز می دارد. عبادات با کسب روزی حرام مورد قبول درگاه خداوند نیست. از نبی مکرم اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله راجع به کسب حرام و لقمه حرام نقل شده است که کسب روزی حرام مثل این است که شما بخواهید با صافی و آب کش، آب جا به جا کنید. هرچقدر آب در این صافی بریزید چیزی باقی نمی ماند. وقتی کسب حرام باشد، لقمه حرام باشد، نماز و روزه و عبادات هم بی اثر می شود.
اما در رابطه با کسب حلال در فضای مجازی تمام مواردی که در فضای حقیقی مطرح می شود در فضای مجازی هم قابل بحث است؛ یعنی همان طور که در فضای حقیقی ما کسب حلال و کسب حرام داریم و تلاش برای به دست آوردن روزی حلال در دنیای واقعی ممدوح و پسندیده است، در فضای مجازی هم اوضاع به همین صورت می باشد.
امروزه استفاده از فضای مجازی به قدری فراگیر شده است که باید بگوییم جای فضای مجازی و فضای حقیقی عوض شده است. یعنی باید بگوییم فضای مجازی، فضای حقیقی است و فضای حقیقی، فضای مجازی می باشد. در این دوران آن قدر زندگی ها با فضای مجازی عجین شده است که دیگر نمی توان نام این فضا را فضای مجازی گذاشت. البته این مباحث در گذشته هم مطرح بوده است مثل الفاظ وجود عینی یا خارجی با وجود ذهنی که قریب به مضامین فضای مجازی و فضای حقیقی است.
انواع و اقسام خرید و فروش ها، اجاره ها، هدایا، ترویج خوبی ها، ترویج بدی ها و دزدی ها در فضای مجازی وجود دارد. بنابراین در فضای مجازی هم انسان می تواند مثل مجاهد فی سبیل الله در پی تلاش کسب روزی حلال باشد، در پی ترویج اهداف الهی باشد و همچنین می تواند دست به سرقت بزند، دست به ترویج فحشا و منکرات بزند و دیگر شرارت هایی که در این فضا وجود دارد. کسانی که اندک آشنایی با مسائل شرعی دارند می توانند تشخیص دهند که احکامی که در فضای حقیقی وجود دارد با تناسب موضوع قابل انطباق با فضای مجازی است.

ایران هشدار: لطفاً توضیحاتی راجع به شرایط صحت معاملات بر طبق احکام شرعی در فضای مجازی بیان فرمایید؟
ما در فقه شیعی و احکام موجود برای دو نفری که می خواهند معامله انجام دهند (متعاقدین) یا عقدی را منعقد کنند شرایط عامه ای داریم، این شرایط عامه هم در فضای مجازی باید وجود داشته باشد، مثل اینکه طرفین باید بالغ باشند، عاقل باشند، حق تصرف در اموالشان را داشته باشند، محجور نباشند یعنی این شرایط برای افرادی که می خواهند در فضای مجازی تجارت الکترونیک انجام دهند باید وجود داشته باشد.
در بعضی از عقود مثل عقد نکاح یکسری از مراجع و فقها لفظ را شرط می دانند یا به صورت احتیاط واجب بیان می کنند که باید بین زوج و زوجه یا وکیل آن ها الفاظ خاصی رد و بدل شود، پس در نتیجه ما این را نمی توانیم به فضای مجازی تسری دهیم. یعنی در عقد نکاح اگر گفت و گو نباشد یعنی به صرف اینکه چت باشد یا نوشتاری بین طرفین رد و بدل شود، عقد منعقد نمی شود. اما اگر در کنار این ها طرفین با هم صحبت کنند یا به صورت تلفنی الفاظی رد و بدل شود، مشکل حل می شود. بنابراین اگر شرایط عامه متعاقدین و متعاملین در فضای مجازی رعایت شود و در عقودی هم که لفظ شرط است، الفاظ بین افراد رد و بدل شود این عقود صحیح هستند.
یک سری از عقود وجود دارند که فقها لفظ را شرط نمی دانند؛ مثل عقد بیع که در آن معاطات نیز کافی است، بنابراین وقتی که اراده معامله وجود دارد و بالاتر از اراده معامله این را به وسیله نوشته به طرف مقابل منتقل کرده اند و اینکه کالا هم رد و بدل شده است یعنی از یک طرف پول رفته و از یک طرف هم کالا کالا تحویل شده، این قطعا مصداق روشن و بارز بیع معاطاتی است. بنابراین در عقودی که معاتاط راه دارد مثل خرید و فروش، اجاره، مصالحه؛ پس این عقود بدون رد و بدل شدن لفظ نیز صحیح هستند و این عقود الزام آور هستند، یعنی بیعی که به وسیله اینترنت انجام می شود و یا قراردادی که منعقد می شود برای طرفین الزام آور است.
راجع به خیارات نیز به همین صورت است؛ یعنی همان طور که در فضای حقیقی خیارات معتبر است در فضای مجازی نیز اگر شرط و شروطی گذاشته شود باید توسط طرفین رعایت گردد. البته راجع به خیار مجلس جای بحث وجود دارد که مثلاً طرفین در یک مجلس نیستند ولی آن جا هم این موضوع هم مطرح است که مادامی که طرفین با هم آنلاین در ارتباط هستند، امکان وجود یک مجلس وجود دارد؛ مثل ارتباط تلفنی که تا وقتی تلفن قطع نشده می توانیم بگوییم که خیار مجلس هم وجود دارد. البته بر سر این مسأله اختلافاتی بین آقایان وجود دارد.

ایران هشدار: اگر امکان دارد توضیحاتی راجع به مبانی اعتبار قرار دادهای الکترونیک توضیحاتی برای مخاطبان سایت ارائه نمایید؟
ما در اسلام معاملات را امضایی می دانیم نه تأسیسی؛ یعنی این معاملاتی که وجود دارد، مثل خرید و فروش، اجاره، مصالحه، مضاربه، وکالت و ... یعنی انواع و اقسام عقود و ایقاعات قبل از اسلام وجود داشته و اسلام این ها را امضا کرده است. البته برای بعضی شرط و شروطی گذاشته است؛ مثلاً در برخی از موارد شرط قبض گذاشته است، در برخی دیگر از عقود شرط قبض وجود ندارد. اگر بخواهبم برای نمونه بیان کنیم در بیع شرط قبض وجود ندارد، ولی در هبه یا صدقه شرط قبض وجود دارد. با توجه به اینکه ما امروزه می توانیم بگوییم که معاملاتی که عقلای عالم آن را باب کرده اند مثل عقد بیمه که در صدر اسلام وجود نداشته است، معاملات فضای مجازی را هم به این صورت معتبر می دانیم. بحث کپی رایت که امروزه جامعه جهانی و عقلای عالم آن را به رسمیت می شناسند، مبنای اعتبار آن همین موضوع است. اگر عقلا چیزی را معتبر بدانند، جامعه ی جهانی نیز آن را معتبر می داند و در داد و ستد هایشان آن را نیز تسری می دهند.
اصل در قرارداد ها لزوم است؛ همان طور که در قوانین جمهوری اسلامی ایران و فقه به آن تصریح شده است. در کتب فقهی به طور مفصل از این موضوع بحث شده است که اگر قرار دادی منعقد شود، اصل در آن لزوم است که طرفین باید خود را نسبت به آن متعهد بدانند. البته ما این موضوع را نیز در فضای مجازی معتبر می دانیم. اگر در فضای مجازی عقد صلح، وکالت، بیع و غیره منعقد شد برای طرفین الزام آور است و همان طور که در فضای حقیقی عقود به لازم و جایز تقسیم می شوند، در فضای مجازی نیز وضع به همین منوال است. اگر قرارداد بیعی منعقد شد حتی به صورت معاطاتی و بعد از آن یکی از طرفین پشیمان شد، این پشیمانی دیگر سودی ندارد چون اصل در قرار داد ها لزوم است .
 


ایران هشدار: لطفاً توضیحاتی راجع به رعایت کپی رایت در فضای مجازی ارائه کنید ؟
وقتی شما یک سایتی را در فضای مجازی راه اندازی می کنید، مثلاً سایت هایی که مقالات علمی در آن وجود دارد و البته خرید و فروش می شود. در واقع صاحبان مقالات این مقاله ها را به سایت می فرشند و بعد از آن این گونه سایت های علمی مقالات را به مخاطبان خود در ازای دریافت مبلغی ارائه می نمایند. حال اگر کسی بدون اجازه سایت این مقالات را دانلود و به صورت غیر قانونی دانلود کند مرتکب نقض کپی رایت شده است. البته در بحث فقهی کپی رایت، برخی از فقها مثل حضرت امام خمینی رحمه الله علیه احتیاط یا تردید دارند. ولی در حال حاضر این موضوع در بین عقلای عالم پذیرفته شده است. در کشور جمهوری اسلامی ایران نیز در این رابطه قوانین و مقرراتی وجود دارد، لازم به ذکر است که درست است برخی از فقها راجع به موضوع حق کپی رایت تأمل و تردید دارند، ولی همان ها نیز بیان می کنند نقض قوانین شرعاً جایز نیست. بنابراین وقتی از این دیدگاه به موضوع نگاه کنیم فقهایی مثل مقام معظم رهبری مد ظله العالی و دیگر آقایان این حق را معتبر می دانند. البته بعضی از فقها شرط و شروط دارند، ولی در نهایت چون این موضوع پشتوانه قانونی دارد نقض کپی رایت را شرعاً جایز نمی دانند؛ اگر کسانی اثری را بدون اجازه صاحب آن تکثیر کنند چون صاحب اثر برای خلق آن وقت گذاشته است، افراد باید جبران خسارت کنند.

ایران هشدار: آیا از نظر شما امکان انجام بانکداری اسلامی در فضای مجازی وجود دارد؟ 
بانکداری اسلامی تدوین شده و به صورت قانون در آمده است و شورای نگهبان نیز آن را تأیید کرده است. بانکداری اسلامی بر اساس قواعد اسلامی از قبیل مشارکت، جعاله، خرید نقدی، فرو ش اقساطی، مضاربه و ... تدوین شده است. کلیه ی معاملات موجود در قالب یکی از عقود اسلامی قرار می گیرد. پس بانکداری اسلامی به صورت مدون شده به کلیه ی دستگاه های مربوطه ابلاغ شده است. مشکلی که وجود دارد بحث اجرای بانکداری اسلامی است. بعضی از بانک ها به جهت منافعی که دارند در مقام اجرا این موارد را پیاده نمی کنند یا قیودی را می گذارند که در آن مجموعه مدون شده وجود ندارد. بنابراین آنچه که در قوانین بانکداری اسلامی وجود دارد اجرای آن در فضای مجازی نیز ممکن است. باید متذکر شد که بانکداری اسلامی از منظر فقه اسلامی و فقه شیعه بنای خوبی دارد.

ایران هشدار: راجع به ماهیت سایت های قمار و شرط بندی که متأسفانه در حال حاضر وجود دارند و همچنین انواع حیله های شرعی که گردانندگان این سایت ها برای مشروع جلوه دادن فعالیت خود به آن متوسل می شوند توضیحاتی بیان کنید؟
این گونه سایت ها چند قسم پیدا می کنند. اگر که موضوع روشن و مشخص باشد؛ یعنی اینکه به صورت علنی قمار بازی انجام می شود و یا با استفاده از ابزار قمار و یا غیر ابزار قمار شرط بندی و قمار انجام می شود، حرام است. 
اما مواردی وجود دارد که گردانندگان سایت می آیند و تحت عنوان انجام کارهای فرهنگی عنوان می دارند که اگر شما به این سؤال ها پاسخ دهید ما به شما جایزه می دهیم، ضمناً هرکسی بخواهد به سؤالی پاسخ بدهد و در قرعه کشی شرکت کند، باید ورودیه پرداخت کند و ورودیه این فلان مقدار مشخص است. این موضوع دو قسم است، یک زمانی یک سری مراکز معتبر و افراد دلسوز و یک سایتی را راه اندای می کنند، یک مسابقه ای را مطرح می کنند یا با استفاده از تلفن یا با استفاده از فضای مجازی، قصد و نیت آن ها نیز انجام کار فرهنگی است .
اگر جایزه پرداخت شده توسط این گونه سایت ها از جیب خودشان باشد و از افراد شرکت کننده ورودیه برای هزینه های برگزاری مسابقه دریافت کنند، این اشکالی ندارد. اما اگر بخواهند جایزه را از پول افراد شرکت کننده پرداخت کنند، این جای شبهه قمار وجود دارد. به این صورت که چند نفر شرکت می کنند، شخصی که اسمش در آمده برنده می شود و شخصی که اسمش در نمی آید بازنده می شود و از بازنده یک مبلغی می گیریم و به برنده پرداخت می کنیم که این اشکال شرعی دارد.
گردانندگان این گونه سایت ها و مسابقات باید به این موارد توجه داشته باشند، این که دنبال سرکیسه کردن مردم نباشند و مسابقه به صورت صوری برگزار نشود و جایزه نیز از پول شرکت کننده ها پرداخت نشود. جایزه را خودشان پرداخت کنند یا اینکه شخص ثالثی آن را متقبل شود. 
در یک بازی فوتبال چه در فضای مجازی چه در فضای حقیقی هنگامی که دو تیم با هم بازی می کنند و در اینجا شخص ثالثی جایزه را تعیین کند، این پول برای تیم برنده مشکلی ندارد. اما اگر دو تیم یک پولی را وسط بگذارند و تیم برنده صاحب جایزه شود، این مسأله قمار است. اگر این موضوع را از 2 نفر به 10 نفر توسعه دهیم باز قمار رخ می دهد. اگر از پول شرکت کننده ها جایزه تهیه کنیم و به بخش دیگر از شرکت کننده ها بدهیم، این شبهه قمار دارد و جایز نیست.
اگر کل موضوع هم صوری باشد نیز این مساله اکل مال به باطل است و جایز نیست.

ایران هشدار: از نظر فقهی راجع به معاملات فارکس لطفاً توضیحاتی بیان کنید؟
در مورد فارکس تا آن جایی که بنده اطلاع دارم یک سری از بخش های آن شبهه ربا دارد؛ یعنی آن اعتباری که کارگزار به جنابعالی می دهد و بر اساس آن اعتبار خرید و فروش انجام می شود، این یک نوع قرض دادن به حساب می آید و چون خود کارگزار سودی را هم دریافت می کند، حکم ربای قرضی را دارد. اگر کسی به شما اعتباری بدهد و بر اساس آن اعتبار بتوانید خرید و فروش و معامله انجام دهید، مثل این است که شخصی به شما قرضی داده و شما با آن قرض کار کردید. شخص قرض دهنده در ازای قرضی که به شما داده از سود شما سود کسب می کند. این همان ربای قرضی است چون ربای قرضی بدین صورت است که به یک نفر پولی قرض بدهیم و در قبال آن قرض بخواهیم سودی را ببریم یا یک پول بیشتری بگیریم یا اینکه از طرف بخواهیم کاری برای ما انجام دهد. هر نفعی را که قرض دهنده ببرد به آن ربای قرضی می گویند. 
مطلب دیگر راجع به فارکس این موضوع است که به صورت شفاف انجام نمی شود. اصطلاحاً فارکس لبه تیغ است و باعث لغزش می شود. چون در فارکس اکثر افرادی که وارد می شوند سرمایه خود را از دست می دهند یک مفسده ی دیگری نیز بر آن وارد است؛ حتی اگر ما از شبهه ی ربا بگذاریم یعنی نتوانیم در ابتدا بگوییم این معامله ربا است، ولی وقتی می بینیم این موضوع برای افراد جامعه ی اسلامی باعث ضرر می شود و فساد آور است و بازار جامعه اسلامی را دستخوش تغییر قرار می دهد این نیز جایز نیست.
 


ایران هشدار: لطفاً توضیحاتی راجع به مبانی فقهی حرام بودن فعالیت در شرکت های هرمی ارائه کنید؟
اشکال عمده ای که برای شرکت های هرمی مطرح می شد دو مسأله بود.اول اینکه این موضوع اکل مال به باطل است یعنی افرادی بدون اینکه کاری انجام بدهند به صرف اینکه خریدی داشتند یا دونفر دیگر را به شرکت وصل کردند و باز آن دو نفر دیگر افراد جدیدی را تشویق به عضویت کردند و بدین صورت شاخه های خودشان را تکمیل کردند افرادی که قبلا کاری انجام می دادند، اما در حال حاضر کاری انجام نمی دهند از بابت کار دیگران سود دریافت می کنند. دوم اینکه این شغل ، شغل کاذبی است یعنی یک مفسده در اقتصاد کشور ایجاد می کند و به یک نحو فساد فی الارض است. این موضوع در برخی از کشورها تجربه شده و به اقتصاد و کسب و کار آن کشور ها ضربه وارد کرده است. 

ایران هشدار: یکی از مواردی که در حال گسترش در فضای مجازی است استفاده از انواع و اقسام پول های الکترونیکی است. آیا استفاده از پول های الکترونیکی و خرید و فروش به وسیله ی آن ها وجاهت شرعی دارد؟
اگر اعتبار عقلایی مبنای آن باشد یعنی طوری باشد که دولتی به آن اعتبار داده باشد یا اینکه چند دولت و جمعی از عقلا آن را معتبر بدانند استفاده از آن بلا اشکال است. اگر چیزی در عرف جامعه ارزشمند محسوب شود یا پول به حساب بیاید دارای ارزش و اعتبار است، مثلاً سکه و انواع پول های رایج کشور های مختلف که در جامعه خرید و فروش می شود، می تواند در فضای مجازی هم دارای اعتبار و مالیت باشد. این موضوع به این مطلب بستگی دارد که اعتباری پشتوانه آن باشد که در جامعه ارزش گذاری شود.

ایران هشدار: لطفاً به مصادیق کسب روزی حلال و کسب روزی حرام در فضای مجازی اشاره فرمایید؟
راه اندازی سایت های علمی، اخلاقی و ترویج فرهنگ اسلامی، تشویق مردم به ورزش، تشویق مردم به کار و تلاش و تفریحات سالم، بارگذاری این موضوعات، ترویج این موضوعات و در کل استفاده از این فضا برای نشر احکام اسلامی از مصادیق کسب حلال از این طریق است. خرید و فروش و معاملاتی که در فضای مجازی بر طبق موازین شرعی انجام می شود نیز جزء همین دسته به حساب می آید.
از مصادیق کسب حرام، ترویج فحشا و منکرات، سرقت، انجام کارهای غیر قانونی ، نقض حقوق مؤلفین، سایت های دیگر را به رسمیت نشناختن و سرقت علمی از مصادیق کسب حرام هستند.

ایران هشدار: به عنوان سؤال آخر توصیه ای راجع به کسب حلال و پرهیز از کسب حرام به خوانندگان سایت بفرمایید؟
افراد باید توجه داشته باشند که لقمه حرام آثار سوء در پی دارد و راه کج به منزل نمی رسد، نباید این موضوع را به خود القاء کنیم که چون ما از فضای مجازی استفاده می کنیم، کسی متوجه ما نیست. باید توجه داشته باشیم چشم های مختلفی ناظر انسان است و جرائم کشف می شوند و باعث بی آبرویی برای خودمان می گردد. این مسائل عذاب اخروی به دنبال دارد و باعث پشیمانی انسان می شود.

منبع : iranhoshdar.ir
موضوعات مرتبط :




نظر شما